Deze benchmark is de “vinger aan de pols” bij de voorbereiding op de nieuwe Omgevingswet.

Meer weten?

Onze specialist Zita van Aggelen komt graag meedenken over uw vraagstukken. Neem hiervoor vrijblijvend contact op met onze specialist.

Wilt u door Zita van Aggelen teruggebeld worden?

In 2019 zal de Omgevingswet ingevoerd worden: één wet die alle wetten en regels op het gebied van de leefomgeving vereenvoudigt en bundelt. Hierin maakt iedereen de omslag in denken van “Nee, tenzij…” naar “Ja, mits…”. Deze fundamentele verandering heeft een grote impact op hoe ontwikkelingstrajecten nu worden ingestoken.

De opgave die nog voor ons ligt

Zijn we klaar voor de invoering van de Omgevingswet in 2019? Beseffen partijen de impact op hun organisatie? Hoe ver zijn ze al met de implementatie? Om hier een beeld van te krijgen heeft Driven By Values een benchmarkonderzoek uitgevoerd. Door in gesprek te gaan met verschillende betrokken partijen (gemeenten, Rijksoverheid, netbeheerders (water en energie), etc.) is inzage verkregen van hoe ver organisaties zijn en waar zij tegenaan lopen. Zo is, met dank aan de geïnterviewden, een goed beeld verkregen van de opgave die nog voor ons ligt.

Benchmark: vinger aan de pols

In dit rapport zijn de resultaten weergegeven van de benchmark: de “vinger aan de pols” bij de voorbereiding op de nieuwe wet. De methode die gebruikt is voor het benchmarkonderzoek is een combinatie van open en gesloten vragen. Dit om ervoor te zorgen dat de resultaten vergelijkbaar zijn, en om alle partijen inzicht te geven hoe ver zij zijn ten opzichte van de andere partijen. En de open vragen schetsen een beeld van de context waarin de antwoorden zijn gegeven en een verdere verdieping van de antwoorden.

Scope van het onderzoek

De interviews voor de benchmark zijn opgedeeld in drie deelonderwerpen:

  1. Begrijpen (inhoudelijke kennis van de wet, de doelstellingen, de kerninstrumenten, etc.);
  2. Impact (effect op de organisatie, manier van samenwerken met andere partijen, de veranderingsopgave, etc.);
  3. Implementeren (voortgang in voorbereiding).

De gesprekken voor de benchmark zijn gevoerd met de betrokkenen bij de invoering van de Omgevingswet in hun organisatie: de kwartiermaker, programmamanager, projectleider, etc. De organisaties die bij de benchmark betrokken zijn, zijn: gemeente, netbeheerders, rijksoverheid.  In de resultaten op de volgende pagina’s kunt u zien hoe uw organisatie ervoor staat ten opzichte van de andere geïnterviewde partijen.

Bent u een koploper of ligt er nog een hele opgave voor u?

De Omgevingswet begrijpen

De uitkomst van de benchmark is dat de betrokkenen goed op de hoogte zijn over de Omgevingswet en het doel van de wetswijziging. Op de vraag of de verbeterdoelen van de Omgevingswet bekend zijn antwoordden alle organisaties “Ja”.

Noodzaak?

De geïnterviewde partijen hebben de noodzaak voor de invoering van Omgevingswet voldoende op het netvlies. De noodzaak voor verandering wordt herkend, echter de noodzaak voor deze omvangrijke en ingrijpende stelselverandering wordt niet altijd gezien. De geïnterviewden zien namelijk zowel voordelen als knelpunten (zie hoofdstuk 2).

Structuur en instrumenten

De structuur en instrumenten van de Omgevingswet zijn voor de meeste partijen voldoende duidelijk. De instrumenten zelf staan de geïnterviewden iets beter op het netvlies dan de samenhang tussen de instrumenten en de structuur

Voldoende kennis

De meeste geïnterviewden geven aan voldoende kennis te hebben, maar zien binnen hun organisatie nog wel een opgave het kennisniveau te verhogen. Dit sluit aan bij andere onderzoeken. In een enquête van Binnenlands Bestuur geven circa 300 organisaties zichzelf qua kennisniveau over de Omgevingswet gemiddeld een rapportcijfer van 5,6: een magere voldoende.

De Impact van de Omgevingswet

Het overzien van de totale gevolgen (impact) die de invoering van de Omgevingswet tot gevolg heeft, scoort minder hoog dan de inhoudelijke kennis en het begrip. Gemiddeld gezien is het totale effect van de verandering niet voldoende in beeld.

Overgangsregeling

Bij alle partijen is het overgangsrecht een zorgpunt en is bestaat er tevens onduidelijkheid over de inhoud.

Organisatiestructuur- en cultuur

Een andere zorg die organisaties hebben, is de benodigde organisatieverandering (structuur en cultuur). Bij de vraag of men bekend is wat het voor hun organisatie betekent, wordt gemiddeld maar net een voldoende gescoord. Bij toelichtingen op deze antwoorden blijkt vooral dat de zachte kanten, zoals de benodigde cultuuromslag en de nieuwe manier van samenwerking die nodig is, niet worden overzien.

Voordelen en knelpunten

De geïnterviewden hebben een goed beeld van de mogelijke voordelen van de Omgevingswet en de mogelijke knelpunten. Deze punten worden op de volgende pagina’s verder behandeld.

Hierboven staat een word cloud weergegeven die is gegenereerd op basis van de antwoorden die gegeven zijn op de volgende vraag “Welke knelpunten voorziet u (juridische, processen, mensen, systemen, maatschappij)?”

Zoals duidelijk te zien is, voorzien de geïnterviewden de benodigde cultuurverandering als het belangrijkste mogelijke knelpunt. Hoe zal de interne organisatie omgaan met burgerparticipatie en samenwerking met andere regionale partijen? Is de organisatie en het bestuur in staat om het proces los te laten en derde partijen het initiatief te laten nemen?

Ook leeft de vraag of burgers gemotiveerd zijn om te participeren, met name in de beginfase wanneer het abstractieniveau hoog is.

Een ander zorgpunt is de invoering van het Digitaal Stelsel Omgevingswet en het gebruik van één loket en een centrale informatiestructuur. Zal de DSO-omgeving op tijd worden opgeleverd en hoe gaat de standaardisering om met regionale verschillen?

Naast knelpunten worden er door de geïnterviewden ook voordelen gezien van de invoering van de Omgevingswet.

De integraliteit van de omgevingswet wordt het vaakst genoemd als een voordeel van de Omgevingswet, met name bij het opstellen van de Omgevingsvisie.

Ook het digitaal beschikbaar komen van alle informatie biedt voor de geïnterviewden veel voordelen. Het biedt de mogelijkheid voor een duidelijker, klantvriendelijker en transparanter proces.

Een ander mogelijk voordeel dat wordt genoemd is juist de beoogde cultuuromslag. Dit is interessant, omdat de cultuurverandering ook als een mogelijk knelpunt wordt gezien. De cultuuromslag naar participatie wordt als mogelijk positief ervaren, maar het proces daarheen zit vol met uitdagingen.

Een ander voordeel meer tijd aan de voorkant en de snelheid van de procedure worden gezien als mogelijke voordelen.

Ten slotte biedt volgens sommigen het omgevingsplan veel houvast voor het realiseren van maatschappelijke vraagstukken, zoals de energietransitie.

Implementatie van de Omgevingswet

Iets meer dan de helft van de ondervraagde partijen geeft aan gestart te zijn met het doorvoeren van de veranderingen die samenhangen met de invoering van de Omgevingswet (werkgroep, organisatie, projectteam, opleiden, etc.). De meest gevorderde partij denkt ongeveer op de helft van het implementatietraject te zitten, maar de meeste partijen zijn pas net begonnen met de implementatie. Ook de interne voorbereidingen voor de implementatie Omgevingswet zijn nog lang niet bij alle partijen doorlopen.

Wat moet er geïmplementeerd worden?

De partijen die nog niet zijn gestart met het doorvoeren van de veranderingen die samenhangen met de invoering van de Omgevingswet, hebben dit nog niet gedaan omdat er nog onvoldoende duidelijkheid is wát er precies moet veranderen.

Laat het los

Bij partijen die wel op het netvlies hebben wat er moet gebeuren, speelt nog wel de angst om de controle op het proces te verliezen. De participatiemaatschappij vergt het loslaten van de besluitvorming en dit kan sommige bestuursorganen nog schrik aan jagen

Conclusie

De voorbereiding op de Omgevingswet is al volop aan de gang, maar inzoomend per onderwerp of onderdeel zijn de verschillen in voortgang en vertrouwen groot. Vooral op de inhoudelijke kennis van de wet, de feiten, geven de meeste partijen zichzelf een goede score: gemiddeld 71% scoort positief. Bij het besef over de impact die de invoering op de eigen en externe organisaties heeft, is de score lager: 66%. De vragen die een beeld geven van het al doorvoeren van de wijzigingen, en de voorbereidingen op de implementatie, scoren het laagst: 43%.

Aanvullende conclusies

Op verschillende vlakken zijn ook nog constateringen gedaan die aandacht verdienen:

Implementatie: Niet doelmatig, achter op schema, onduidelijk wie wat wanneer, hoge kosten.

Overgangsregeling: inconsistentie, onduidelijk en niet passend.

Uitvoering: niet zelfsturend, niet zelf organiserend, niet en participatief, handhaving moeizaam.

Implementatie (extern)/Impact: Volledige impact lijkt nog niet doorgedrongen. Behoefte is latent. Praktijkervaring zal de ogen openen voor vragen zoals:

  • Welke partij neemt de regie?
  • Gaan burgers participeren op dit abstracte niveau?
  • Gaan commerciële partijen claims indienen als bevoegd gezag de participatie niet goed regelt?

Hoe nu verder?

De vraag of de Omgevingswet wordt gezien als een kans: een springplank om trajecten te versnellen of dat deze een onneembare hindernis is, hangt af van het verdere proces. In de gesprekken met alle partijen voor de benchmark is gebleken dat bij vele partijen dezelfde aspecten spelen, maar ook weer dat er veel verschillen zijn (maatwerk). En de perceptie verschilt per organisatie, de ene ziet beren op de weg, de andere ziet het als een kans voor bijvoorbeeld de Energietransitie.

Tips voor vervolg

De onderstaande tips zijn generiek toepasbaar:

  1. Zorg dat de Omgevingswet hoog op de agenda komt van de organisatie
  2. Steek het traject voor veranderingen flexibel in: de eindsituatie is niet altijd scherp en dit hoeft ook niet.
  3. Zorg ervoor dat je de leerervaringen uit pilots generiek maakt om zo de olievlekwerking te verhogen
  4. Maak duidelijke afspraken over wie waarvoor verantwoordelijk is, zowel intern als extern: bijvoorbeeld bij interdisciplinaire aanpakken binnen organisaties, maar ook tussen organisaties (RASCI-methode)
  5. Zet in op verbinding van diverse beleidsvelden intern
  6. Werk aan een voldoende kennisniveau, passend bij de nodige disciplines
  7. Ga naar buiten! Ga in gesprek met burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheden die samen met uw organisatie de omgeving maken.
  8. Landelijk vinden rondom verschillende thema’s wel veel pilots plaats waar goede lessons learned uit gehaald kunnen worden. Opgave is nu om deze lessen generiek te maken en te vertalen naar andere regio’s en organisaties.

Wat en wanneer?

Driven by Values volgt het wetgevings- en implementatietraject van de IenM nauwlettend. Via de DBV nieuwsbrief en via onze Twitter en LinkedIn pagina’s houden wij u op de hoogte houden van de actuele ontwikkelingen in deze trajecten.

 Waarvoor kunt u bij ons terecht?

Driven by Values helpt u op strategisch-juridisch vlak, rondom het vormgeven van het participatietraject voor de omgevingsvisie en het omgevingsplan, en de omgevings-vergunning en we denken graag met u mee over de impact die dit heeft op uw organisatie.

Driven by Values adviseert provincies, gemeenten, bedrijven, netbeheerders, waterschappen en burgers bij deze transitie naar een andere manier van denken en handelen. De Omgevingswet vraagt namelijk een omslag te maken van activiteiten-georiënteerd naar proces/ketengeoriënteerd denken en handelen en van centrale ontwikkelingsplanologie naar uitnodigingsplanologie.

De nieuwe Omgevingswet biedt extra kansen voor energietransitie en biobased & circulaire proposities. Binnen de energietransitie hebben wij reeds ervaring opgedaan met participatie rondom projecten met een impact op de leefomgeving. Dit zijn eigenlijk voorloper trajecten voor de nieuwe omgevingswet Onze expertise op deze thema`s en onze kennis van de Omgevingswet zetten we graag in om ook uw organisatie voor te bereiden en in te laten spelen op deze nieuwe kansen.

Meer weten?

Onze specialist Zita van Aggelen komt graag meedenken over uw vraagstukken. Neem hiervoor vrijblijvend contact op met onze specialist.

Wilt u door Zita van Aggelen teruggebeld worden?
Wilt u ook op succesvolle wijze investeren in een duurzame toekomst? Neem vrijblijvend contact op